GİRİŞ
- Türkiye’de ulusal bayram ve genel tatil günleri 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun’da (“2429 sayılı Kanun”) belirlenmiştir. 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü de (“1 Mayıs”) 2429 sayılı Kanun’da yer almakta olup genel tatil günleri arasında düzenlenmiştir. Günümüzde iş hukukunun temellerini oluşturan ve işçi hakları bakımından gelinen durumun tohumlarının çok eskiden atıldığı görülmektedir. 17. yüzyıl ile Avrupa’da başlayan aydınlanma çağı akabinde bilimsel ve rasyonel düşüncenin de gelişmesiyle 18. yüzyılın sonu ile 19. yüzyılda ortaya çıkan sanayi devrimi sonrasında hız kazanan sanayileşmeye bağlı olarak sayıları artan işçi sınıfı bakımından birçok problem ortaya çıkmıştır. Her ne kadar İskoçyalı James Watt’ın buhar makinesini bulmasıyla başlayan bir dönem söz konusu olsa da bu durum tüm dünyayı derinden etkilemiş ve adeta adında da yer aldığı üzere bir devrim etkisi yaratmıştır.
- O dönem Osmanlı Devleti’nde siyasi durumlar sebebiyle sanayileşme hareketleri çok hızlı bir şekilde ilerlemese de özellikle Tanzimat sonrası dönemde başlayan modernleşme çabalarıyla birlikte işçi haklarına ilişkin sorunlar daha görünür hale gelmiştir. Dünyada yaşanan olaylar ile işçilerin uzun çalışma saatleri altında düşük ücretlerle çalıştırılması, iş güvenliğine ilişkin koruyucu mekanizmaların bulunmaması ve çocuk işçiliğinin yaygınlaşması, işçi hareketlerinin giderek güçlenmesine neden olmuş ve günümüz Türkiye’sinde de 1 Mayıs’ın tarihsel gelişimi; farklı dönemlerde çeşitli siyasi ve toplumsal tartışmaların merkezinde yer almıştır.
- Bu tarihsel gelişim süreciyle birlikte işçi haklarının korunmasına yönelik düzenlemeler de hukuk sistemlerinde giderek daha fazla yer bulmaya başlamıştır. 1 Mayıs’ın “Emek ve Dayanışma Günü” olarak resmi tatil statüsüne kavuşması da söz konusu tarihsel mücadelenin bir sonucu niteliğindedir. Böylece günümüzde işçinin hakları büyük ölçüde kanun ile koruma altına alınmış olunup işbu yazıda ulusal bayram ve genel tatil günlerinden olan 1 Mayıs gününde çalışma yapan işçilerin hak ettiği ücret bakımından değerlendirme yapılacaktır.
UBGT GÜNLERİNDE İŞÇİNİN ÜCRET HAKKI
- 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun’da düzenlenen ulusal bayram ve genel tatil günlerine ilişkin olarak 4857 sayılı İş Kanunu’nda (“4857 sayılı Kanun”) çeşitli hükümlere yer verilmiştir. Nitekim 4857 sayılı Kanun’un 44. maddesi uyarınca, işçinin ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştırılıp çalıştırılamayacağı toplu iş sözleşmeleri veya iş sözleşmeleri ile kararlaştırılacaktır. Buna göre işçinin resmi tatil günlerinde çalıştırılması kural olarak tarafların anlaşmasına bağlı tutulmuştur.
- Aynı maddenin ikinci fıkrasında ise ulusal bayram ve genel tatil günlerine ilişkin ücretin m. 47’ye göre ödeneceği söylenmiş olup m. 47’ye göre ise bu günler için işçinin çalışmadığı durumlarda bir iş karşılığı olmaksızın günün ücretinin tam olarak ödeneceği hüküm altına alınmıştır.
- İşçinin UBGT günlerinde çalıştığı durumda ise ayrıca çalışılan gün için günlük ücret ödenmesi madde uyarınca düzenlenmiştir. Yani işçinin iki günlük ücret alması durumu söz konusudur. Burada kanunun lafzına bakıldığında her ne kadar kanun açık olarak anlaşılabilse de işçinin ulusal bayram ve genel tatil günlerinde günlük ücretinin ödenmesinde o gün için kaç saat çalışıp çalışmadığına bakılıp bakılmayacağına ilişkin bir ihtilaf doğmaktadır. Bu konu öğretide ve Yargıtay kararlarında farklı olarak değerlendirilmekte ve tartışmalı bir durum yaratmaktadır.
UBGT GÜNLERİNDE ÇALIŞMA SÜRESİNİN ÜCRETE ETKİSİNDE KANUN İNCELEMESİ VE İÇTİHATLARA BAKIŞ
- 4857 sayılı Kanun m. 47 lafzi olarak incelendiğinde; işçinin ulusal bayram ve genel tatil gününde çalışıp çalışmadığı esas alındığından işçi genel tatil gününde bir saatlik çalışma yaptığında dahi tüm günlük ücret alacağı sonucuna ulaşılmaktadır. Madde hükmünde işçinin kaç saat çalışması gerektiğine ilişkin herhangi bir düzenlemeye yer verilmediği görülmekte olup kanun koyucu tarafından “tam gün çalışma”, “belirli süre çalışma” veya “saat esasına göre ücretlendirme” şeklinde bir ayrım yapılmamış; dolayısıyla da maddede saatlik çalışma şeklinde bir husus yer almadığından bu yönde bir yorum yapılamayacağı ve işçinin bir saatlik çalışma yapması halinde dahi tam günlük ücrete hak kazanacağı açıkça anlaşılmaktadır.
- Maddenin hüküm altına alınma amacına bakıldığında ise kanun koyucunun ulusal bayram ve genel tatil günlerinde işçinin dinlenme hakkını korumayı amaçladığı görülmektedir. Bu nedenle işçinin resmi tatil gününde kısa süreli de olsa çalıştırılması halinde, dinlenme hakkının sınırlandığı kabul edilmelidir. Dolayısıyla işçinin kaç saat çalıştığından bağımsız olarak tam günlük ek ücrete hak kazanacağı sonucuna ulaşılmaktadır.
- Bu hususta Yargıtay’ın 22. Hukuk Dairesi, E. 2017/6369, K. 2017/10999, 15.05.2017 tarihli ilamında ve Yargıtay’ın 9. Hukuk Dairesi, E. 2016/15760, K. 2020/4806, 03.06.2020 tarihli ilamında; UBGT günlerinde 1 saatlik çalışma yapılmış olması halinde dahi tam gün yevmiye ücretine hak kazanılacağı hüküm altına alınmış ve hesaplamanın günlük esasa göre yapılması gerektiğini açıkça ortaya konulmuştur.
UBGT ÜCRETİNİN BÖLÜNMEZLİĞİ VE KISMİ ÇALIŞMA
- İş hukukunun temel prensiplerinden biri olan genel tatil ücretinin bölünmezliği, işçinin tatil gününde bir saat dahi çalışması durumunda tam günlük ücrete hak kazanacağını ifade eder. Bu husus, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 12.06.2023 tarihli, 2023/6930 E. ve 2023/8976 K. sayılı ilamıyla kesinlik kazanmıştır. Söz konusu kararda, "hafta tatilinde veya genel tatilde 1 saat dahi çalışılsa sadece o süreye ilişkin ücret ödenmelidir" yönündeki savunması reddedilmiş; mahkemece benimsenen tam yevmiye hesaplaması Yargıtay tarafından onanmıştır. Bu içtihat, tatil günlerindeki kısmi çalışmaların saatlik fazla çalışma olarak değil, tam bir günlük UBGT ücreti olarak değerlendirilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.
UBGT GÜNLERİNDE YAPILAN ÇALIŞMALARIN İSPATI
- Genel tatil çalışmalarının ispatında bordrolar, giriş-çıkış kayıtları ve tanık beyanları esas teşkil etmektedir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 17.06.2014 tarihli, 2012/16872 E. ve 2014/19734 K. sayılı kararında, ID (Log Yönetim Sistemi) kayıtları ve imzalı devam çizelgelerinin varlığı halinde bu belgelerin titizlikle incelenmesi gerektiği, aksi durumun bozma nedeni sayılacağı belirtilmiştir.
- Bordro kayıtlarının önemi, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 27.11.2019 tarihli, 2017/13589 E. ve 2019/21156 K. sayılı kararında da vurgulanmıştır. Üst derece Mahkeme, bordrolarda yer alan ödemelerin "yasa gereği çalışılmadan ödenmesi gereken 1 yevmiye" mi yoksa "çalışma karşılığı artı yevmiye" mi olduğunun denetlenmesi gerektiğini hükme bağlamıştır. Yazılı delil bulunmayan hallerde ise tanık beyanlarına başvurulabileceği; ancak bu durumda hakkaniyete uygun bir indirim (takdiri indirim) yapılması zorunlu olacağı da yargıtay içtihatlarında ayrıca belirtilmiştir.
SONUÇ
İçtihatlar değerlendirildiğinde; 1 Mayıs ve diğer genel tatil günlerinde işçilerin çalıştırılması hallinde, çalışma süresine saat esasına dayalı bakılmamakta, gün esasına dayalı olarak (bir saat dahi olsa) tam günlük ücrete hak kazanıldığı izahtan varestedir. Yargıtay içtihatlarının da bu yönde olması öğretideki saatlik hesaplama tartışmalarına son vererek günlük ücret esasının pekiştirilmesi ve günlük ücretin bölünmezliği ilkesini pekiştirmiştir. UBGT günlerinde yapılan çalışmaların ispatı hususunda bordro tahakkuklarının mahiyeti ile tanık beyanlarına dayalı hesaplamalarda hakkaniyet indirimlerimi yapılması gerektiği hususu da gözetilmelidir.